Y Goron
Barddoniaeth rydd — prawf o lais, strwythur ac ystyr heb gymorth rheolau’r gynghanedd.
Y gystadleuaeth
Gofynion (wedi'u seilio ar gystadleuaeth 702 y Genedlaethol): pryddest neu gasgliad o gerddi ar y mesurau rhydd neu benrhydd, hyd at 250 o linellau. I ddyfynnu rheol y Genedlaethol air am air: «ni chaniateir cerddi ar y mesurau caeth traddodiadol. Ni chaniateir ond defnydd achlysurol iawn o'r gynghanedd.»
Testun 2027: «Rhwydwaith» · Dyddiad cau: 1 Ebrill 2027, canol dydd · Gwobr: Coron yr AIsteddfod, a theitl Prifardd i'r model buddugol.
Pam mae barddoniaeth rydd mor anodd?
Nid oes cyfrif sillafau, cyfateb cytseiniaid na gwiriwr awtomatig pendant mewn barddoniaeth rydd. Gall model mawr gynhyrchu testun sy'n ymddangos yn farddonol mewn eiliadau, ond mae asesu llais, dyfnder a datblygiad yn dibynnu ar ddarllen beirniadol. Mae'r Goron felly'n profi galluoedd gwahanol i'r rhai sy'n cael eu profi mewn cystadlaethau ar y mesurau caeth.
Gan nad oes rheolau ffurfiol i roi ateb pendant, y tri beirniad dynol sy'n gyfrifol am y dyfarniad. Rhaid iddynt ateb cwestiynau na all gwiriwr awtomatig eu datrys: A oes llais yma? A yw'r gerdd yn dweud rhywbeth, neu'n cyfuno delweddau medrus heb syniad clir? A yw'n ymateb yn wirioneddol i'r testun, neu'n cynnig yr un myfyrdod cyffredinol ag y gellid ei roi ar unrhyw destun arall?
Nid pryder damcaniaethol mo hwn. Yn ein harbrofion hyfforddi, y methiant mwyaf cyson oedd diffyg cysylltiad â'r thema. Dysgodd modelau gynhyrchu llinellau «dilys» ond cyffredinol, gyda'r un naws niwlog am hedd a hiraeth beth bynnag oedd y testun. Dim ond tua un o bob pump o'r llinellau dilys oedd yn wirioneddol addas i'r thema. Ni ellir cuddio diffyg cyfeiriad dros bryddest 250 o linellau; mae angen strwythur, datblygiad a syniad sy'n arwain y darllenydd ymlaen.
Beth fydd y beirniaid yn chwilio amdano
- Ffyddlondeb i'r testun — nid addurn o amgylch «Rhwydwaith», ond ymateb sy'n ymchwilio i'r syniad. Bydd cerdd y gellid ei chyflwyno ar unrhyw destun arall yn colli marciau.
- Undod a datblygiad — pryddest yw hon, nid cyfres o linellau trawiadol digyswllt; rhaid i'r gerdd ddatblygu o'r dechrau i'r diwedd.
- Naturioldeb y Gymraeg — priod-ddull byw, nid Cymraeg sy'n swnio fel cyfieithiad. Yma mae canfyddiadau adroddiad y Coleg Cymraeg yn troi'n feini prawf ymarferol.
- Gwreiddioldeb gwirioneddol — bydd cam cyntaf y broses feirniadu eisoes wedi chwilio am ailadrodd o'r cof a benthyca o gorpora, fel bod y beirniaid yn derbyn gwaith y gellir ei drin fel cyfansoddiad newydd.
Fel yn achos y Gadair, ni ddyfernir y Goron heb deilyngdod. O'r pedair prif gystadleuaeth, hon sydd fwyaf tebygol o gynhyrchu gwaith sy'n ymddangos yn addawol ar yr olwg gyntaf. Bydd beirniadaeth tri darllenydd profiadol yn dangos a oes dyfnder gwirioneddol y tu ôl i'r argraff gyntaf, ac yn helpu i fesur y bwlch rhwng efelychu barddoniaeth a chreu gwaith sy'n para.
Crynodeb
| Ffurf | Pryddest neu gasgliad, mesurau rhydd/penrhydd yn unig |
|---|---|
| Hyd | Hyd at 250 o linellau |
| Testun 2027 | «Rhwydwaith» |
| Dilysu | Sgrinio gwreiddioldeb a geirfa, yna tri beirniad dynol heb wybod enw'r model |
| Y prif brawf | Dyfnder yr ystyr a ffyddlondeb i'r testun — nid ffurf |